Shqipëria e lashtë Kaukaziane në kontekstin iranian (Ekstrakt artikulli)
Shqipëria, një vend antik në Kaukaz, u shndërrua në një provincë Sasaneze nga ūpūr I
(rreth 253) Për sqarim: Sot, ekziston një vend tjetër me emrin Shqipëri, por nuk është i njëjti vend me atë në kohërat antike.
Shqiptarët u integruan gjithnjë e më shumë në rendin e betejës së ushtrisë iraniane (sidomos kalorësisë). Gjatë gjithë bregdetit Kaspik, Sasanasit ndërtuan vepra të fuqishme mbrojtëse, të dizajnuara për të ndaluar rrugën e pushtuesve nga veriu. Më të festuarit nga këto fortifikime janë ato të Darbandit në Shqipërinë Kaukaziane. Shqipëria mbeti një pjesë integrale e Perandorisë Sasaneze deri në pushtimin arab të Iranit.
Shqiptarët para sasanidëve
Ekspeditat arkeologjike në Republikën e Azerbajxhanit kanë zbuluar një prani të konsiderueshme arkeologjike Medo-Achaemenid në Shqipëri. Gërmimet në vitet 1960 dhe 1970 kanë zbuluar ndikimin Achaemenid në formën e vulave cilindrike dhe bazave të kolonave të tipit Persepolis që shfaqin dizajne palmette
Kohët e fundit, një ekip arkeologësh nga Gjermania, Republika e Azerbajxhanit dhe Gjeorgjia kanë zbuluar rrënoja dhe monumente antike që datojnë në epokën e Achaemenidëve në Garadzhamerli pranë qytetit Shamkhir (ndodhet 350 kilometra në perëndim nga Baku). Sipas kreut të ekipit arkeologjik, provat e një ndërtese 2500 vjeçare u gjetën bazuar në projektin e Persepolis që përmban një dhomë 1000 metra katrorë të rrethuar nga disa dhoma më të vogla.
Kjo ndjek nga afër planin e një pallati Achaemenid që përmban një plan tokësor simetrik për ndërtesën, si dhe skulpturë arkitektonike. Qeramika e gërmuar nga dyshemeja e strukturës ndjek nga afër modelet persiane nga epoka Achaemenid. Struktura të ngjashme janë gërmuar nga Sary Tepe (Republika e Azerbajxhanit) dhe Gumbati (Gjeorgji). Ndërtesat Sary Tepe, Gumbati dhe Qarajamirli mund të interpretohen si rezidencat e zyrtarëve Persianë të cilët më pas u larguan nga rajoni kur Perandoria Achaemenid u shemb.
Ekipi vuri në dukje se kjo strukturë tregon se rajoni i lashtë i Shqipërisë kishte qenë një qendër e rëndësishme Achaemenid në rajonin e Kaukazit jugor.
Citimi i parë klasik i shqiptarëve ndodh në fund të epokës Achaemenid, në Betejën e Gaugamela (331 pes) në të cilën ushtritë Achaemenid të Darit III (r. 336-330 pes) bënë qëndrimin e tyre të fundit kundër forcave pushtuese të Aleksandri (r. 336-323 pes).
Shqiptarët ishin nën komandën e Atropatëve, Satrapit të Medisë, kontigjenti i të cilit në Gaugamela përfshinte gjithashtu Medët, Saka ose Sacae dhe Kadusianët. Ndërsa burimet e përmendura identifikojnë shqiptarët si të ndryshëm nga Medianët gjatë epokës Achaemenid, nuk mund të konstatohet nëse ata i nënshtrohen perandorisë Greko-Maqedonase të Aleksandrit, pasardhëse, pasi ky i fundit nuk nisi kurrë ekspeditat në territoret Kaukaziane. Pas rënies së Achaemenids, admirali maqedonas Patroclus nisi një ekspeditë të Detit Kaspik në 286-281 pes duke filluar fillimisht eksplorimin e tij përgjatë brigjeve të shqiptarëve dhe kadusianëve.
Shqiptarët vazhduan të fusnin forca shumë të efektshme kalorësie pas rënies së Akamenidëve, me Strabonin duke theksuar preferencën e shqiptarëve për kalorësinë e rëndë:
'
"Jo vetëm që Medët dhe Armenët, por edhe shqiptarët, e admirojnë këtë lloj kalorësie [të blinduar], sepse këta të fundit përdorin kuaj të mbuluar me forca të blinduara".
Straboni më tej urren që shqiptarët ishin të aftë të fusnin 22,000 kalorës dhe 60,000 këmbësorë qysh në shekullin e I pes
‘Ata luftojnë sidoqoftë në këmbë dhe mbi kalë, si në armë të lehta ashtu edhe në forca të blinduara të rënda, si armenët… Ata mund të dërgojnë në fushë një ushtri më të madhe se Iberët, sepse ata mund të pajisin 60,000 këmbësorë dhe 22,000 kalorës; me një forcë të tillë ata i dhanë rezistencë Pompeut. Nomadët gjithashtu bashkëpunojnë me ta kundër të huajve, siç bëjnë me Iberët në raste të ngjashme… Ata përdorin shtizat dhe harqet, dhe mbajnë parzmore, mburoja dhe mbulesa për kokën, të bëra nga lëkurët e kafshëve të egra, si Iberët . '
Perandoria Sasanide dhe Shqipëria Antike
Me 252-53 të erës sonë Pasardhësi i Ardašīr I Šhapur I (r. 242-272) kishte konsoliduar Kaukazin Jugor duke përfshirë Armeninë, Iberinë dhe Shqipërinë në Perandorinë Sasaneze. Mbishkrimi tregjuhësh i Šhapur në Naqš-e Rostam identifikonte qartë Shqipërinë si brenda sferës së Perandorisë Sasaneze të sapo konsoliduar. Në mbishkrimin në Ka’be ye Zartošt në Naqš-e Rostam, Shqipëria përmendej brenda kufijve të
Ērānšahr: ‘[Unë] jam sundues i Ērānshahr, [unë mbaj] tokat: Pars, Pahlav, Xūzestan, Mēšan, Āsūrestan, Nodšēragan, Arabestan, Ādurbeyagan, Armin, Viruzan, Segan, Arran…’
Udhëheqja Mbreti shqiptar ishte një vasal i rangut të lartë të Šāhānšāh (mbretit të mbretërve) në Ctesiphon. Oborri i monarkisë shqiptare ishte me sa duket një përzierje e traditave iraniane dhe armene.
Termat Hazārpet (Parth.Hazārpat, Mid. Pers. Hazāruft, udhëheqës i një mijë) dhe Hramantar (Mid. Pers. Framādār, komandant) për shembull tregojnë ndikimin iranian me Azatkʿ (Parth., Mid. Pers.Āzād, të lirë, fisnikët ) duke treguar një trashëgimi armene (dmth. Azat) dhe Azgapetkʿ (kryefamiljarë të klaneve) tregues të një trashëgimie armene Ndërsa funksionet e sakta të titujve shqiptarë janë të hapura për spekulime Chaumont sugjeron që Hazārpet ka shumë të ngjarë të ishte në varësi të Sasanian Marzbān me Hramantar që kishte ka qenë ndoshta ekuivalenti i 'kryeministrit' sasanas ose Wuzurg Framādār
Shqipëria, një vend antik në Kaukaz, u shndërrua në një provincë Sasaneze nga ūpūr I
(rreth 253) Për sqarim: Sot, ekziston një vend tjetër me emrin Shqipëri, por nuk është i njëjti vend me atë në kohërat antike.
Shqiptarët u integruan gjithnjë e më shumë në rendin e betejës së ushtrisë iraniane (sidomos kalorësisë). Gjatë gjithë bregdetit Kaspik, Sasanasit ndërtuan vepra të fuqishme mbrojtëse, të dizajnuara për të ndaluar rrugën e pushtuesve nga veriu. Më të festuarit nga këto fortifikime janë ato të Darbandit në Shqipërinë Kaukaziane. Shqipëria mbeti një pjesë integrale e Perandorisë Sasaneze deri në pushtimin arab të Iranit.
Shqiptarët para sasanidëve
Ekspeditat arkeologjike në Republikën e Azerbajxhanit kanë zbuluar një prani të konsiderueshme arkeologjike Medo-Achaemenid në Shqipëri. Gërmimet në vitet 1960 dhe 1970 kanë zbuluar ndikimin Achaemenid në formën e vulave cilindrike dhe bazave të kolonave të tipit Persepolis që shfaqin dizajne palmette
Kohët e fundit, një ekip arkeologësh nga Gjermania, Republika e Azerbajxhanit dhe Gjeorgjia kanë zbuluar rrënoja dhe monumente antike që datojnë në epokën e Achaemenidëve në Garadzhamerli pranë qytetit Shamkhir (ndodhet 350 kilometra në perëndim nga Baku). Sipas kreut të ekipit arkeologjik, provat e një ndërtese 2500 vjeçare u gjetën bazuar në projektin e Persepolis që përmban një dhomë 1000 metra katrorë të rrethuar nga disa dhoma më të vogla.
Kjo ndjek nga afër planin e një pallati Achaemenid që përmban një plan tokësor simetrik për ndërtesën, si dhe skulpturë arkitektonike. Qeramika e gërmuar nga dyshemeja e strukturës ndjek nga afër modelet persiane nga epoka Achaemenid. Struktura të ngjashme janë gërmuar nga Sary Tepe (Republika e Azerbajxhanit) dhe Gumbati (Gjeorgji). Ndërtesat Sary Tepe, Gumbati dhe Qarajamirli mund të interpretohen si rezidencat e zyrtarëve Persianë të cilët më pas u larguan nga rajoni kur Perandoria Achaemenid u shemb.
Ekipi vuri në dukje se kjo strukturë tregon se rajoni i lashtë i Shqipërisë kishte qenë një qendër e rëndësishme Achaemenid në rajonin e Kaukazit jugor.
Citimi i parë klasik i shqiptarëve ndodh në fund të epokës Achaemenid, në Betejën e Gaugamela (331 pes) në të cilën ushtritë Achaemenid të Darit III (r. 336-330 pes) bënë qëndrimin e tyre të fundit kundër forcave pushtuese të Aleksandri (r. 336-323 pes).
Shqiptarët ishin nën komandën e Atropatëve, Satrapit të Medisë, kontigjenti i të cilit në Gaugamela përfshinte gjithashtu Medët, Saka ose Sacae dhe Kadusianët. Ndërsa burimet e përmendura identifikojnë shqiptarët si të ndryshëm nga Medianët gjatë epokës Achaemenid, nuk mund të konstatohet nëse ata i nënshtrohen perandorisë Greko-Maqedonase të Aleksandrit, pasardhëse, pasi ky i fundit nuk nisi kurrë ekspeditat në territoret Kaukaziane. Pas rënies së Achaemenids, admirali maqedonas Patroclus nisi një ekspeditë të Detit Kaspik në 286-281 pes duke filluar fillimisht eksplorimin e tij përgjatë brigjeve të shqiptarëve dhe kadusianëve.
Shqiptarët vazhduan të fusnin forca shumë të efektshme kalorësie pas rënies së Akamenidëve, me Strabonin duke theksuar preferencën e shqiptarëve për kalorësinë e rëndë:
'
"Jo vetëm që Medët dhe Armenët, por edhe shqiptarët, e admirojnë këtë lloj kalorësie [të blinduar], sepse këta të fundit përdorin kuaj të mbuluar me forca të blinduara".
Straboni më tej urren që shqiptarët ishin të aftë të fusnin 22,000 kalorës dhe 60,000 këmbësorë qysh në shekullin e I pes
‘Ata luftojnë sidoqoftë në këmbë dhe mbi kalë, si në armë të lehta ashtu edhe në forca të blinduara të rënda, si armenët… Ata mund të dërgojnë në fushë një ushtri më të madhe se Iberët, sepse ata mund të pajisin 60,000 këmbësorë dhe 22,000 kalorës; me një forcë të tillë ata i dhanë rezistencë Pompeut. Nomadët gjithashtu bashkëpunojnë me ta kundër të huajve, siç bëjnë me Iberët në raste të ngjashme… Ata përdorin shtizat dhe harqet, dhe mbajnë parzmore, mburoja dhe mbulesa për kokën, të bëra nga lëkurët e kafshëve të egra, si Iberët . '
Perandoria Sasanide dhe Shqipëria Antike
Me 252-53 të erës sonë Pasardhësi i Ardašīr I Šhapur I (r. 242-272) kishte konsoliduar Kaukazin Jugor duke përfshirë Armeninë, Iberinë dhe Shqipërinë në Perandorinë Sasaneze. Mbishkrimi tregjuhësh i Šhapur në Naqš-e Rostam identifikonte qartë Shqipërinë si brenda sferës së Perandorisë Sasaneze të sapo konsoliduar. Në mbishkrimin në Ka’be ye Zartošt në Naqš-e Rostam, Shqipëria përmendej brenda kufijve të
Ērānšahr: ‘[Unë] jam sundues i Ērānshahr, [unë mbaj] tokat: Pars, Pahlav, Xūzestan, Mēšan, Āsūrestan, Nodšēragan, Arabestan, Ādurbeyagan, Armin, Viruzan, Segan, Arran…’
Udhëheqja Mbreti shqiptar ishte një vasal i rangut të lartë të Šāhānšāh (mbretit të mbretërve) në Ctesiphon. Oborri i monarkisë shqiptare ishte me sa duket një përzierje e traditave iraniane dhe armene.
Termat Hazārpet (Parth.Hazārpat, Mid. Pers. Hazāruft, udhëheqës i një mijë) dhe Hramantar (Mid. Pers. Framādār, komandant) për shembull tregojnë ndikimin iranian me Azatkʿ (Parth., Mid. Pers.Āzād, të lirë, fisnikët ) duke treguar një trashëgimi armene (dmth. Azat) dhe Azgapetkʿ (kryefamiljarë të klaneve) tregues të një trashëgimie armene Ndërsa funksionet e sakta të titujve shqiptarë janë të hapura për spekulime Chaumont sugjeron që Hazārpet ka shumë të ngjarë të ishte në varësi të Sasanian Marzbān me Hramantar që kishte ka qenë ndoshta ekuivalenti i 'kryeministrit' sasanas ose Wuzurg Framādār
